Ieder jaar in december transformeren Nederlandse huiskamers in sfeervolle toevluchtsoorden vol lichtjes, dennengeur en kerststallen. We vieren Kerstmis, het feest van de geboorte van Jezus. Voor velen is 25 december een vaststaand feit, een datum die onlosmakelijk verbonden is met het begin van onze jaartelling. Maar wie dieper graaft in de historische, astronomische en theologische archieven, stuit op een fascinerend mysterie. De vraag “Wanneer is Jezus geboren?” is namelijk een van de meest complexe puzzels uit de oudheid.
Het antwoord is niet zo simpel als het aanwijzen van een datum op de kalender. Sterker nog, vrijwel alle moderne historici en theologen zijn het erover eens dat Jezus niet op 25 december werd geboren, en ook niet in het jaar 1. In dit artikel pellen we de lagen van de geschiedenis af. We kijken voorbij de kerstkaarten met sneeuwlandschappen en duiken in de Romeinse archieven, de Joodse tradities en de stand van de sterren om dichter bij de waarheid te komen.
De Grote Vergissing van Dionysius Exiguus
Om te begrijpen waarom onze jaartelling waarschijnlijk niet klopt, moeten we terug naar de zesde eeuw na Christus. Tot die tijd gebruikten christenen verschillende systemen om de jaren te tellen, vaak gebaseerd op de regeringsjaren van Romeinse keizers. In het jaar 525 kreeg een Scytische monnik, Dionysius Exiguus (Dionysius de Kleine), de opdracht van de paus om een nieuwe tabel voor de paasdatum te berekenen.
Dionysius wilde af van de jaartelling die gebaseerd was op keizer Diocletianus, een beruchte christenvervolger. In plaats daarvan wilde hij de jaren tellen “vanaf de incarnatie van onze Heer Jezus Christus”. Hij maakte berekeningen op basis van de toen beschikbare historische gegevens en stelde het geboortejaar van Jezus vast op het jaar 753 na de stichting van Rome (ab urbe condita). Dit jaar doopte hij om tot het jaar 1 Anno Domini (A.D.).
Helaas had Dionysius geen toegang tot de nauwkeurige historische bronnen die wij nu hebben, en hij maakte een cruciale rekenfout. Hij vergat namelijk rekening te houden met het feit dat keizer Augustus vier jaar lang onder zijn eigen naam regeerde voordat hij de titel ‘Augustus’ aannam. Daarnaast is er het conceptuele probleem van het ‘jaar nul’, dat in de Romeinse cijferreeks niet bestond. De kalender springt direct van 1 voor Christus naar 1 na Christus. Deze opstapeling van kleine fouten leidde tot een discrepantie van enkele jaren, die tot op de dag van vandaag onze kalender beïnvloedt.
Het Historische Bewijs: De Dood van Herodes
Het sterkste bewijs dat Jezus vóór het jaar 1 is geboren, vinden we in de Bijbelse evangeliën zelf, in combinatie met externe historische bronnen. Zowel het evangelie van Matteüs als dat van Lucas plaatst de geboorte van Jezus tijdens de regering van koning Herodes de Grote.
Matteüs vertelt het beroemde verhaal van de Wijzen uit het Oosten en de kindermoord in Bethlehem. Herodes, bang voor een rivaal, laat alle jongetjes onder de twee jaar doden. Dit impliceert dat Jezus al geboren moest zijn toen Herodes nog leefde. Hier wringt de historische schoen: dankzij de werken van de Joodse historicus Flavius Josephus weten we vrij zeker dat Herodes de Grote stierf in het jaar 4 voor Christus (of mogelijk 5 voor Christus).
Josephus vermeldt een maansverduistering kort voor de dood van Herodes. Astronomen hebben berekend dat er een gedeeltelijke maansverduistering zichtbaar was in Judea in maart van het jaar 4 v.Chr. Als Herodes in 4 v.Chr. stierf, en Jezus op dat moment al geboren was (en volgens het verhaal van de kindermoord misschien al een peuter was), dan moeten we de geboorte van Jezus plaatsen tussen 7 en 4 voor Christus. Ironisch genoeg betekent dit dat Jezus geboren is “voor Christus”.
Het Raadsel van de Volkstelling
Als we kijken naar het evangelie van Lucas, komen we een ander beroemd aanknopingspunt tegen: de volkstelling. Lucas schrijft: “En het geschiedde in die dagen, dat er een gebod uitging van Keizer Augustus, dat de hele wereld beschreven moest worden. Deze eerste beschrijving geschiedde, toen Cyrenius over Syrië stadhouder was.”
Dit vers heeft historici eeuwenlang hoofdbrekens bezorgd. Publius Sulpicius Quirinius (Cyrenius) werd namelijk pas in het jaar 6 na Christus gouverneur van Syrië, en in dat jaar organiseerde hij inderdaad een volkstelling in Judea omdat het gebied onder direct Romeins bestuur kwam. Maar dit is tien jaar ná de dood van Herodes de Grote. Jezus kan niet geboren zijn tijdens de regering van Herodes (4 v.Chr.) én tijdens de volkstelling van Quirinius (6 n.Chr.).
Er zijn verschillende theorieën om deze tegenstrijdigheid op te lossen:
- Een eerdere volkstelling: Sommige geleerden suggereren dat Quirinius wellicht een eerdere, administratieve rol had in Syrië vóór zijn officiële gouverneurschap, en dat er een eerdere registratie was.
- Vertaalkwestie: Anderen opperen dat de Griekse tekst van Lucas vertaald kan worden als “Deze volkstelling vond plaats voordat Quirinius stadhouder was”, hoewel dit grammaticaal omstreden is.
- Historische verwarring: Het is ook mogelijk dat Lucas, die tientallen jaren later schreef, twee historische gebeurtenissen (de geboorte in de tijd van Herodes en de beruchte volkstelling van 6 n.Chr.) met elkaar heeft verweven om een theologisch punt te maken: Jezus als nakomeling van David, geboren in de stad van David.
De meeste historici hechten meer waarde aan de tijdlijn van Matteüs (tijdens Herodes) omdat deze beter aansluit bij andere historische contexten. Dit versterkt de theorie van een geboortejaar rond 6 tot 4 voor Christus.
Waarom 25 December Onwaarschijnlijk Is
Nu we het jaartal hebben bijgesteld, rest de vraag: hoe zit het met de dag? Is Jezus geboren op een koude winterdag in december? De Bijbel noemt geen datum, maar geeft wel klimatologische aanwijzingen die december zeer onwaarschijnlijk maken.
In het Lucas-evangelie staat dat er in de nacht van Jezus’ geboorte herders in het open veld waren die “de nachtwacht hielden over hun kudde”. Dit is een cruciaal detail. In de heuvels rond Bethlehem kan het in december behoorlijk koud zijn, met temperaturen rond het vriespunt en regelmatige regenval of zelfs sneeuw. In de wintermaanden werden de schapen ’s nachts meestal in grotten of kooien ondergebracht om ze te beschermen tegen de elementen.
Dat de herders buiten sliepen met hun kuddes, wijst eerder op het lammerseizoen in de lente, of de periode na de oogst in de vroege herfst, wanneer de dieren de stoppels van de velden mochten afgrazen. Veel Bijbelwetenschappers suggereren de herfst, mogelijk rond de tijd van het Joodse Loofhuttenfeest (Sukkot). Dit zou ook theologisch symbolisch zijn: “Het Woord is vlees geworden en heeft onder ons gewoond” (letterlijk: getabernakeld/zijn tent opgeslagen).
De Ster van Bethlehem: Een Kosmische Aanwijzing?
De “Ster van Bethlehem” is een ander fenomeen dat kan helpen bij het dateren. Was het een wonder, een literaire uitvinding, of een werkelijk astronomisch verschijnsel? Astronomen hebben de hemelstanden van de oudheid gereconstrueerd en kwamen tot interessante ontdekkingen die wederom wijzen naar de periode 7-6 voor Christus.
In het jaar 7 voor Christus vond er een zeer zeldzame ‘conjunctie’ plaats. De planeten Jupiter (de koningsplaneet) en Saturnus (de planeet die geassocieerd werd met het Joodse volk) kwamen drie keer in één jaar heel dicht bij elkaar te staan in het sterrenbeeld Vissen. Voor Babylonische astronomen (de ‘Wijzen’ of ‘Magiërs’) zou dit een extreem krachtig signaal zijn geweest: de geboorte van een nieuwe koning in Judea.
Een andere theorie wijst op een nova of komeet in 5 voor Christus, die door Chinese astronomen is waargenomen. Hoe dan ook, de astronomische aanwijzingen ondersteunen de theorie dat de geboorte enkele jaren voor onze jaartelling plaatsvond, en niet in het jaar 0 of 1.
Waarom vieren we het dan op 25 december?
Als Jezus waarschijnlijk in de lente of herfst van 6-4 v.Chr. is geboren, waarom tuigen we dan op 25 december de kerstboom op? Het antwoord ligt niet in Jeruzalem, maar in Rome.
In de vroege eeuwen van het christendom werd de geboorte van Jezus helemaal niet gevierd. Pasen was het belangrijkste feest. Pas in de vierde eeuw begon de kerk in Rome interesse te tonen in een geboortefeest. De keuze voor 25 december was een meesterzet van culturele integratie (of, cynisch gezegd, marketing).
De Zonnewende en Sol Invictus
Eind december vierden de Romeinen de Saturnalia, een wild feest waarbij de maatschappelijke orde werd omgedraaid. Bovendien viel op 25 december (volgens de Juliaanse kalender) de winterzonnewende, het moment dat de dagen weer langer begonnen te worden. Dit werd gevierd als de geboortedag van Sol Invictus, de Onoverwonnen Zon. Deze cultus was enorm populair onder Romeinse soldaten en de elite.
Door de geboorte van Christus op deze dag te plannen, gaf de kerk een christelijke betekenis aan bestaande heidense tradities. Jezus werd gepresenteerd als de “Ware Zon” en het “Licht der Wereld” dat de duisternis overwint. Het was makkelijker om de bevolking te bekeren als ze hun geliefde midwinterfeesten konden behouden, zij het met een nieuwe theologische lading.
De Conceptie-theorie
Er is ook een meer theologische, minder opportunistische verklaring. Vroege christelijke denkers geloofden in de ‘integriteit van de profeten’: het idee dat grote profeten stierven op dezelfde datum als hun conceptie of geboorte. Men berekende (wederom, historisch dubieus) dat Jezus stierf op 25 maart. Als hij op die dag stierf, moest hij volgens deze logica ook op 25 maart verwekt zijn (de Aankondiging). Tel daar negen maanden zwangerschap bij op, en je komt uit op 25 december.
De Symboliek boven de Chronologie
Betekent dit alles dat Kerstmis een leugen is? Dat is een te harde conclusie. In de oudheid was de exacte kalenderdatum van een verjaardag veel minder belangrijk dan de betekenis van de persoon. Voor de evangelisten ging het niet om een politiebericht met tijdstip en datum, maar om het verkondigen van de boodschap dat God mens was geworden.
De datum 25 december mag dan historisch incorrect zijn, de symboliek is krachtig. Midden in de donkerste tijd van het jaar (op het noordelijk halfrond), wanneer de natuur dood lijkt en de nachten lang zijn, viert men de komst van nieuw leven en licht. Dit sluit naadloos aan bij de christelijke boodschap van hoop in tijden van wanhoop.
Conclusie: Een Nieuwe Kijk op een Oud Verhaal
Als we alle puzzelstukjes – de dood van Herodes, de census, de herders in het veld en de sterrenstanden – samenleggen, ontstaat er een redelijk helder beeld. Jezus van Nazareth is naar alle waarschijnlijkheid geboren:
- Jaar: Tussen 6 en 4 voor Christus.
- Seizoen: Lente of Herfst (niet de winter).
- Plaats: Bethlehem (volgens de theologie) of Nazareth (volgens sommige seculiere historici), maar in een context van Romeinse overheersing en Joodse verwachting.
Dat we er met onze jaartelling een paar jaar naast zitten, en dat we zijn verjaardag vieren op een datum die gekozen is om Romeinse zonaanbidders tevreden te stellen, doet weinig af aan de impact van de gebeurtenis. Het feit dat we ruim 2000 jaar later nog steeds discussiëren over de exacte timing van de geboorte van een timmermanszoon uit een uithoek van het Romeinse Rijk, is op zichzelf al een historisch wonder te noemen.
Wanneer u deze kerst dus geniet van het kerstdiner en naar de lichtjes in de boom kijkt, weet u dat u deelneemt aan een traditie die veel ouder en complexer is dan enkel het Bijbelse verhaal. U viert een samensmelting van geschiedenis, astronomie, Romeinse cultuur en christelijk geloof. En of het kindje nu geboren werd in 6 voor Christus of in het jaar 1, onder een herfsthemel of in de winterkou: de fascinatie blijft onverminderd groot.
Veelgestelde Vragen over de Geboorte van Jezus
Heeft Jezus echt bestaan?
Ja, vrijwel alle serieuze historici uit de oudheid, zowel christelijk als niet-christelijk (zoals Tacitus en Josephus), zijn het erover eens dat Jezus een historische figuur was die in de eerste eeuw in Judea leefde en werd gekruisigd.
Waarom is er geen jaar 0?
Toen Dionysius Exiguus de jaartelling ontwierp, kenden de Romeinen het getal nul niet als een getal waarmee je kon rekenen, enkel als een concept van ‘niets’. Daarom volgt na het jaar 1 voor Christus direct het jaar 1 na Christus.
Wat was de rol van Sinterklaas in dit geheel?
Sint Nicolaas was een bisschop uit Myra (Turkije) in de 4e eeuw. Zijn feestdag (6 december) en zijn rol als kindervriend staan los van de geboorte van Jezus, hoewel de moderne Kerstman (Santa Claus) een directe afgeleide is van de Nederlandse Sinterklaas, verplaatst naar het kerstfeest.