In het hart van de Levant, waar geschiedenis en geopolitiek onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn, vormt Libanon het toneel voor een van de meest complexe organisaties ter wereld. Hezbollah, letterlijk vertaald “De Partij van God”, is niet zomaar een politieke partij of een gewapende militie. Het is een veelkoppig fenomeen dat diep geworteld is in de Libanese samenleving, maar wiens tentakels reiken tot ver buiten de landsgrenzen, gestuurd door de ideologische en financiële steun van Iran. Voor de één is het een legitieme verzetsbeweging die het land beschermt; voor de ander, inclusief Nederland en de Verenigde Staten, is het een terroristische organisatie die stabiliteit in de regio ondermijnt. Om te begrijpen wat Hezbollah werkelijk is, moeten we verder kijken dan de krantenkoppen en duiken in de ontstaansgeschiedenis, de ideologie en de enorme invloed die deze groep uitoefent.
De Geboorte uit de Oorlog: 1982 en de Iraanse Revolutie
De wortels van Hezbollah liggen in de chaos van de Libanese Burgeroorlog (1975-1990) en specifiek de Israëlische invasie van Libanon in 1982. Het zuiden van Libanon, voornamelijk bewoond door sjiieten, werd destijds een slagveld. De sjiitische bevolking voelde zich decennialang gemarginaliseerd door de christelijke en soennitische elites in Beiroet. Toen Israël binnenviel om de PLO (Palestijnse Bevrijdingsorganisatie) te verdrijven, ontstond er een machtsvacuüm dat rijp was voor radicalisering.
Tegelijkertijd, in 1979, had in Iran de Islamitische Revolutie plaatsgevonden onder leiding van Ayatollah Khomeini. Iran zag in de sjiitische bevolking van Libanon een ideale kans om zijn invloed naar de Middellandse Zee uit te breiden en zijn revolutionaire ideologie te exporteren. Teheran stuurde ongeveer 1.500 leden van de Iraanse Revolutionaire Garde (IRGC) naar de Bekaa-vallei in Libanon. Hun doel was niet alleen het trainen van vechters, maar het smeden van een nieuwe identiteit. Uit diverse kleine sjiitische groeperingen werd Hezbollah geboren, gefinancierd en bewapend door Iran.
In de beginjaren opereerde de groep in de schaduw, verantwoordelijk voor enkele van de meest beruchte aanslagen uit de jaren ’80, waaronder de bomaanslagen op de Amerikaanse ambassade en de marinekazerne in Beiroet. Hun primaire doel was duidelijk: het verdrijven van westerse en Israëlische troepen uit Libanon en het vestigen van een islamitische staat naar Iraans model.
Ideologie: Wilayat al-Faqih en de As van het Verzet
Om Hezbollah te begrijpen, is het essentieel om hun ideologische kompas te doorgronden. De organisatie hangt een specifieke stroming binnen het sjiitische islamisme aan, bekend als Wilayat al-Faqih (de Voogdij van de Jurist). Dit doctrine stelt dat de hoogste religieuze leider ook de hoogste politieke autoriteit moet zijn. Voor Hezbollah betekent dit dat hun ultieme loyaliteit niet per se bij de Libanese staat ligt, maar bij de Opperste Leider van Iran, momenteel Ayatollah Ali Khamenei.
Deze religieuze trouw vormt de basis van de zogenoemde “As van het Verzet” (Axis of Resistance). Dit is een strategische alliantie tussen Iran, Syrië, Hezbollah en diverse milities in Irak en Jemen. Binnen deze as fungeert Hezbollah vaak als de speerpunt van Irans buitenlandbeleid. Ze vechten niet alleen voor Libanese belangen, maar zijn ook ingezet in Syrië om het regime van Bashar al-Assad te redden tijdens de Syrische burgeroorlog. Dit versterkte hun gevechtservaring aanzienlijk, maar kostte hen ook populariteit in de bredere Arabische (soennitische) wereld.
De Militaire Vleugel: Sterker dan het Leger
Een van de meest unieke kenmerken van Hezbollah is dat zijn militaire capaciteit die van het nationale leger van Libanon overstijgt. Waar de meeste politieke partijen in democratieën geen eigen legers hebben, beschikt Hezbollah over een formidabel arsenaal. Schattingen van inlichtingendiensten variëren, maar men gaat ervan uit dat de groep beschikt over tienduizenden raketten en projectielen. Dit varieert van ongeleide Katjoesja-raketten tot geavanceerde precisiegestuurde raketten die doelen diep in Israël kunnen raken.
Na de terugtrekking van Israël uit Zuid-Libanon in 2000 – een gebeurtenis die Hezbollah claimt als zijn grootste overwinning – weigerde de groep te ontwapenen. Ze stelden dat hun wapens nodig waren om Libanon te beschermen tegen toekomstige agressie, een standpunt dat bekendstaat als de “Muqawama” (het Verzet). In 2006 vocht de groep een 34-daagse oorlog uit met Israël. Hoewel Zuid-Libanon zwaar werd verwoest, kwam Hezbollah politiek sterker uit de strijd omdat het de Israëlische grondtroepen wist te vertragen en raketten bleef afvuren tot de laatste dag.
Ondergronds Netwerk en Tactieken
De militaire kracht zit niet alleen in raketten. Hezbollah heeft Zuid-Libanon veranderd in een vesting, compleet met een uitgebreid netwerk van tunnels, bunkers en verborgen lanceerinstallaties, vaak gesitueerd in civiele gebieden. Hun strijders zijn hoogopgeleid, gedisciplineerd en hebben ervaring opgedaan in moderne asymmetrische oorlogsvoering. Dit maakt hen een geduchte tegenstander voor conventionele legers.
De Sociale Pijler: Waarom ze Steun Genieten
Westerse waarnemers vragen zich vaak af waarom Hezbollah zoveel steun blijft genieten ondanks de oorlogen die ze uitlokken. Het antwoord ligt in hun uitgebreide sociale netwerk. Hezbollah functioneert als een staat binnen een staat. In gebieden waar de Libanese overheid afwezig of ineffectief is – met name in de sjiitische wijken van Beiroet (Dahiyeh), Zuid-Libanon en de Bekaa-vallei – vult Hezbollah het gat.
De organisatie runt ziekenhuizen, scholen, supermarkten met korting en weeshuizen. Ze hebben een eigen bouwbedrijf, Jihad al-Bina, dat helpt bij de wederopbouw van huizen die verwoest zijn door conflicten. Ze bieden uitkeringen aan families van gesneuvelde strijders (“martelaren”). Voor veel arme sjiitische Libanezen is Hezbollah niet de partij die oorlog brengt, maar de partij die brood op de plank brengt, medische zorg betaalt en hun waardigheid beschermt. Deze “hearts and minds”-strategie creëert een loyaliteit die moeilijk te doorbreken is met alleen militaire middelen of sancties.
De Politieke Macht: De Koningsmaker van Libanon
Naast een militie en een sociale welzijnsorganisatie, is Hezbollah een sluwe politieke speler. Sinds 1992 neemt de partij deel aan de Libanese verkiezingen. Dankzij het complexe politieke systeem van Libanon, dat macht verdeelt op basis van religieuze quota (de president is altijd een maronitische christen, de premier een soenniet, de parlementsvoorzitter een sjiiet), heeft Hezbollah zich diep in het systeem verankerd.
Samen met hun politieke bondgenoten, zoals de sjiitische Amal-beweging en bepaalde christelijke partijen, vormen ze vaak een blok dat groot genoeg is om wetgeving te blokkeren of regeringen te maken en breken. Dit wordt vaak de “March 8 Alliance” genoemd. Ze hebben in het verleden geëist – en gekregen – dat ze een “blokkerende derde” in het kabinet hebben, wat hen effectief een veto geeft over elk groot regeringsbesluit. Dit betekent dat in Libanon bijna niets kan gebeuren zonder de impliciete of expliciete goedkeuring van Hezbollah.
Critici stellen dat deze greep op de macht de Libanese staat verlamt. Hervormingen die nodig zijn om de verpletterende economische crisis van het land aan te pakken, worden vaak tegengehouden als ze de belangen van Hezbollah of hun netwerken bedreigen. De groep wordt ervan beschuldigd de haven van Beiroet en de luchthaven deels te controleren, wat essentieel is voor hun logistiek en smokkelroutes.
Financiering: Van Teheran tot Zuid-Amerika
Het in stand houden van een leger, een sociaal vangnet en een politieke partij kost honderden miljoenen dollars per jaar. Waar komt dit geld vandaan? De primaire bron is ontegenzeggelijk Iran. Westerse inlichtingendiensten schatten dat Iran jaarlijks honderden miljoenen dollars direct naar Hezbollah sluist, hoewel sancties tegen Iran deze stroom soms fluctueren.
Echter, Hezbollah heeft zijn inkomstenbronnen gediversifieerd. De organisatie wordt wereldwijd verdacht van betrokkenheid bij illegale activiteiten. Dit omvat witwaspraktijken en drugshandel, met name in het grensgebied van Paraguay, Argentinië en Brazilië (de zogeheten “Tri-Border Area”). Er zijn sterke aanwijzingen dat de productie en handel in Captagon, een amfetamine die populair is in het Midden-Oosten, een belangrijke inkomstenbron is geworden, hoewel de leiding van Hezbollah elke betrokkenheid bij drugshandel stellig ontkent op religieuze gronden.
Internationale Status: Terreur of Verzet?
De status van Hezbollah op het wereldtoneel is een punt van hevige discussie. De Verenigde Staten, Israël, Canada, de Arabische Liga en inmiddels ook Nederland en Duitsland beschouwen Hezbollah in zijn geheel als een terroristische organisatie. Zij maken geen onderscheid tussen de politieke tak en de militaire tak, redenerend dat de leiding en de financiering één en dezelfde zijn.
De Europese Unie hanteerde lange tijd een complexer standpunt door alleen de “militaire vleugel” op de terreurlijst te plaatsen, terwijl dialoog met de politieke vleugel mogelijk bleef. Dit was bedoeld om de diplomatieke banden met de Libanese regering niet volledig te verbreken, gezien Hezbollah deel uitmaakt van die regering. Echter, de roep om de gehele organisatie te verbieden wordt binnen Europa steeds luider, gedreven door bewijs van Hezbollah-activiteiten op Europese bodem en de onmogelijkheid om de twee vleugels in de praktijk te scheiden.
De Invloed van Recente Conflicten
De rol van Hezbollah is de afgelopen jaren verder geëvolueerd door de veranderende dynamiek in het Midden-Oosten. Na de aanval van Hamas op 7 oktober 2023 en de daaropvolgende oorlog in Gaza, opende Hezbollah een “steunfront” in het noorden. Dagelijkse vuurgevechten aan de grens hebben geleid tot evacuaties aan beide zijden.
Wat deze situatie duidelijk maakt, is de delicate koorddans die Hezbollah uitvoert. Ze moeten hun geloofwaardigheid als verzetsbeweging behouden door Israël aan te vallen, maar ze moeten tegelijkertijd voorkomen dat Libanon in een verwoestende totale oorlog wordt gesleurd die de bevolking – inclusief hun eigen achterban – hen niet zal vergeven. Libanon verkeert immers al in een van de ergste economische crises uit de moderne geschiedenis; een oorlog zou de genadeklap kunnen zijn.
De Toekomst van Hezbollah
De vraag “Wat is Hezbollah?” heeft geen statisch antwoord. De organisatie is dynamisch en past zich constant aan. Ze begonnen als een schimmige militie, groeiden uit tot een guerrillaleger, en zijn nu een regionale machtsfactor met conventionele militaire capaciteiten en politieke hegemonie.
Echter, de toekomst is onzeker. Binnen Libanon groeit de weerstand. Tijdens de protesten van 2019 durfden Libanezen van alle gezindten, inclusief sjiieten, openlijk kritiek te leveren op de corruptie en de sektarische politiek, waarbij ook Hezbollah niet gespaard bleef. De economische wanhoop maakt de bevolking kritischer. Bovendien is de leiding van Hezbollah kwetsbaar; de jacht van inlichtingendiensten op kopstukken en commandanten dwingt de organisatie constant tot reorganisatie.
Desondanks blijft Hezbollah de machtigste actor in Libanon. Zolang de Libanese staat zwak blijft en niet in staat is om het monopolie op geweld terug te eisen, en zolang de regionale spanningen tussen Iran en Israël voortduren, zal Hezbollah blijven bestaan. Het is een organisatie die niet eenvoudigweg ontmanteld kan worden, omdat het verweven is met het sociale, religieuze en politieke weefsel van het land. Voor het Westen en de regio blijft het de uitdaging hoe om te gaan met deze hybride entiteit die tegelijkertijd regeert, helpt, en vecht.
Concluderend is Hezbollah een paradox: een beschermheer voor zijn volgelingen en een terroristische dreiging voor zijn vijanden. Een lokale politieke partij met een wereldwijde agenda. Het begrijpen van deze dualiteit is de enige manier om de complexe puzzel van de Libanese politiek en de bredere stabiliteit van het Midden-Oosten te doorgronden.