Elk jaar is het weer dezelfde vraag die in vele huishoudens en op kantoor de ronde doet: “Wanneer valt Pasen eigenlijk dit jaar?” In tegenstelling tot Kerstmis, dat trouw op 25 en 26 december valt, is Pasen een nomade op onze kalender. Het ene jaar zoeken we begin april al naar paaseitjes, terwijl we een ander jaar tot diep in de maand moeten wachten. Deze variabiliteit maakt Pasen een zogenoemd ‘bewegelijk feest’. Maar waarom is dat zo? Waarom heeft deze belangrijke christelijke feestdag geen vaste datum?
Het antwoord is een fascinerende mix van astronomie, eeuwenoude kerkelijke tradities, en een vleugje complexe wiskunde. Duik met ons in de geschiedenis en ontdek voor eens en voor altijd hoe de datum van Pasen wordt bepaald. Na het lezen van dit artikel kun jij volgend jaar vol vertrouwen het antwoord geven op die ene vraag.
De Gouden Regel: Het Concilie van Nicea
Om de oorsprong van de paasdatum te begrijpen, moeten we terug in de tijd, helemaal naar het jaar 325 na Christus. In dat jaar riep de Romeinse keizer Constantijn de Grote de belangrijkste bisschoppen van het christendom bijeen voor het Eerste Concilie van Nicea. Een van de hete hangijzers op de agenda was de onenigheid over de datum van Pasen.
In de vroege jaren van het christendom vierden verschillende gemeenschappen Pasen op verschillende momenten. Sommigen hielden vast aan de joodse kalender en vierden de opstanding van Jezus gelijktijdig met het joodse Pesach (Paasfeest), ongeacht de dag van de week. Anderen vonden dat de opstanding, die volgens de evangeliën op een zondag plaatsvond, altijd op een zondag gevierd moest worden. Dit leidde tot verwarring en verdeeldheid.
Het Concilie van Nicea hakte de knoop door en stelde een uniforme regel op die tot op de dag van vandaag de basis vormt voor de paasdatum in het westerse christendom. De regel luidt als volgt:
Pasen wordt gevierd op de eerste zondag na de eerste volle maan op of na het begin van de lente.
Deze regel klinkt op het eerste gezicht misschien eenvoudig, maar elk onderdeel ervan heeft zijn eigen specifieke definitie en complexiteit.
- Het begin van de lente: Voor het gemak en de uniformiteit stelde de kerk het begin van de lente, ook wel de lente-equinox genoemd, vast op een vaste datum: 21 maart. Zelfs als de astronomische lente op 19 of 20 maart begint, voor de paasberekening is het altijd 21 maart.
- De eerste volle maan: Dit is niet per se de volle maan die je met het blote oog aan de hemel ziet. De kerk gebruikt een eigen, kerkelijke (of ‘ecclesiastische’) berekening om de datum van de volle maan te bepalen. Deze ‘paasvolle maan’ kan één of twee dagen afwijken van de daadwerkelijke astronomische volle maan.
- De eerste zondag: Zodra de datum van die eerste volle maan na 21 maart is vastgesteld, is het simpelweg een kwestie van de eerstvolgende zondag op de kalender vinden. Een kleine uitzondering: als de paasvolle maan precies op een zondag valt, wordt Pasen pas de zondag erna gevierd.
Waarom zo ingewikkeld? De kerkelijke versus de astronomische kalender
Je vraagt je misschien af waarom de kerk niet gewoon de astronomische kalender volgt. De reden hiervoor is zowel historisch als praktisch. In de 4e eeuw was het onmogelijk om de astronomische data van de equinox en de volle maan jaren van tevoren accuraat te voorspellen voor alle uithoeken van het Romeinse Rijk. Er was een voorspelbaar systeem nodig dat iedereen kon gebruiken zonder complexe instrumenten.
De oplossing werd gevonden in de zogenaamde Metonische cyclus. Dit is een cyclus van 19 jaar, ontdekt door de Griekse astronoom Meton van Athene in de 5e eeuw voor Christus. Hij ontdekte dat 19 zonne-jaren bijna precies gelijk zijn aan 235 maanmaanden. Met behulp van deze cyclus kon de kerk een tabel opstellen die de data van de volle manen voor vele jaren in de toekomst voorspelde. Deze kerkelijke maanmaankalender, ook wel de ‘lunarkalender’ genoemd, is een vereenvoudigde versie van de werkelijkheid, maar voorspelbaar en consistent.
Het resultaat is dat de kerkelijke paasberekening een gestileerde versie van de kosmos gebruikt. De lente begint altijd op 21 maart en de volle maan volgt een voorspelbaar patroon. Dit zorgt ervoor dat er nooit discussie kan ontstaan over de exacte timing van een astronomisch evenement, en dat de paasdatum overal ter wereld op dezelfde dag valt (binnen het westerse christendom).
Het Domino-effect: Feestdagen die met Pasen meebewegen
De variabele datum van Pasen heeft een domino-effect op een hele reeks andere belangrijke christelijke feestdagen en periodes. Hun data zijn namelijk direct afhankelijk van wanneer Pasen valt. Zodra je de datum van Eerste Paasdag weet, kun je de rest eenvoudig uitrekenen.
- Carnaval: Het carnavalsseizoen begint officieel op de elfde van de elfde, maar het hoogtepunt vindt plaats in de dagen direct voorafgaand aan de vastentijd. De laatste dag van carnaval, Vastenavond of ‘Mardi Gras’ (Vette Dinsdag), is precies 47 dagen voor Eerste Paasdag.
- Aswoensdag: De dag na carnaval is Aswoensdag, de start van de vastenperiode. Deze dag valt 46 dagen voor Pasen (de zondagen worden niet meegerekend in de 40-daagse vastentijd).
- Goede Vrijdag: De vrijdag voor Pasen, waarop de kruisiging van Jezus wordt herdacht.
- Hemelvaartsdag: Precies 39 dagen na Eerste Paasdag. Jezus zou op deze dag zijn opgestegen naar de hemel. Het is de 40e dag van de paastijd.
- Pinksteren: Het feest van de Heilige Geest valt 49 dagen (de 50e dag van de paastijd) na Eerste Paasdag. Het wordt vaak gezien als de afsluiting van de paascyclus.
Orthodox Pasen: Een ander verhaal
Als je contact hebt met mensen uit Oost-Europa of het Midden-Oosten, is het je misschien opgevallen dat zij Pasen vaak op een andere datum vieren. Dit komt doordat de orthodoxe kerken (zoals de Grieks-Orthodoxe en Russisch-Orthodoxe kerk) een andere kalender gebruiken voor hun berekening.
Het belangrijkste verschil is dat zij vasthouden aan de Juliaanse kalender, die in 45 voor Christus werd ingevoerd door Julius Caesar. De westerse wereld stapte in 1582 over op de Gregoriaanse kalender, die astronomisch accurater is. Tegenwoordig loopt de Juliaanse kalender 13 dagen achter op de Gregoriaanse.
Dit heeft twee grote gevolgen voor de orthodoxe paasdatum:
- De start van de lente (21 maart) op de Juliaanse kalender valt op 3 april van onze Gregoriaanse kalender. De orthodoxe paasberekening begint dus bijna twee weken later.
- De orthodoxe kerk hanteert een extra regel die stamt uit de tijd van het Concilie van Nicea: Pasen moet altijd ná het joodse Pesach vallen. De westerse berekening houdt hier geen rekening mee, waardoor het westerse Pasen soms voor of tijdens Pesach valt.
Door deze verschillen valt het orthodoxe Pasen vaak een week, vier weken of zelfs vijf weken later dan het westerse Pasen. Heel af en toe, zoals in 2025, vallen beide paasfeesten op dezelfde dag.
Leuke weetjes en uitersten van de Paasdatum
De complexe berekening zorgt voor een aantal interessante feiten en statistieken rondom de paasdatum.
- Vroegst mogelijke Pasen: De vroegst mogelijke datum voor Pasen is 22 maart. Dit is extreem zeldzaam. Het gebeurde voor het laatst in 1818 en zal pas weer in 2285 plaatsvinden. De voorwaarde is dat de kerkelijke volle maan op 21 maart valt, wat een zaterdag moet zijn.
- Laatst mogelijke Pasen: De laatst mogelijke datum is 25 april. Dit komt iets vaker voor dan de vroegste datum, maar is nog steeds zeldzaam. De laatste keer was in 1943 en de volgende keer is in 2038.
- Een vaste datum voor Pasen? Er wordt al decennia, zo niet eeuwen, gesproken over het vastleggen van een vaste datum voor Pasen. Het idee is om de eenheid tussen christenen te vergroten. Paus Franciscus heeft bijvoorbeeld aangegeven open te staan voor een vaste datum, zoals de tweede of derde zondag van april. Dit zou de berekeningen overbodig maken en de christelijke kalender synchroniseren, maar een definitief besluit is nog ver weg.
Paasdata voor de komende jaren
Om het je gemakkelijk te maken, hierbij een overzicht van de paasdata (Eerste Paasdag) voor de komende jaren in Nederland en België:
- 2025: 20 april (valt samen met Orthodox Pasen)
- 2026: 5 april
- 2027: 28 maart
- 2028: 16 april
- 2029: 1 april
- 2030: 21 april
Conclusie: Meer dan zomaar een datum
De vraag “Wanneer valt Pasen?” leidt ons naar een diepgaand verhaal over geschiedenis, geloof, astronomie en de menselijke zoektocht naar orde en eenheid. De bewegelijke datum is een direct overblijfsel van de vroege pogingen om een van de heiligste momenten in het christendom te verankeren in de tijd, met respect voor zowel de natuurlijke cycli van de zon en de maan als de theologische betekenis.
Dus de volgende keer dat iemand je vraagt wanneer we de paaseitjes kunnen verstoppen, kun je niet alleen de datum geven, maar ook het fascinerende verhaal erachter vertellen. Het is een verhaal dat ons herinnert aan een tijd waarin de kalender en de kosmos onlosmakelijk met elkaar verbonden waren en waarin een concilie van bisschoppen een formule bedacht die bijna 1700 jaar later nog steeds onze feestdagen bepaalt.